Przyszłość architektury już stoi. Czas wziąć za nią odpowiedzialność

Marcin Szczelina

 

Zbyt długo utożsamialiśmy rozwój miasta z kolejną budową. Dziś coraz trudniej pomijać pytanie o to, co zostaje po takim rozwoju: wyburzone budynki, utracone zasoby i przestrzenie, które mimo kosztownych inwestycji nie służą mieszkańcom. Odpowiedzi wymaga przede wszystkim architektura, którą już mamy. Elżbieta i Adam Czyżewscy od kilkunastu lat konsekwentnie tworzą miejsce do tej rozmowy. Osiemnasta konferencja „Między ortodoksją a kreacją”, zaplanowana na 18 i 19 listopada w warszawskim Pawilonie SARP, dotyczy jednego z najważniejszych zadań współczesnego projektowania: połączenia istniejącej zabudowy z potrzebami dzisiejszego życia.

 

 

Każda rozbiórka powinna wymagać przekonującego uzasadnienia. Wciąż zbyt łatwo przyjmujemy, że budynek, który przestał odpowiadać oczekiwaniom właściciela, wyczerpał również swoje możliwości. O jego przyszłości rozstrzyga wtedy bilans inwestycji, często sporządzony jeszcze przed rzetelnym rozpoznaniem wartości konstrukcji, materiałów i samego miejsca. Architekt pojawia się dopiero po najważniejszej decyzji: teren ma zostać przygotowany pod coś nowego. Tymczasem właśnie ta decyzja zasługuje dziś na szczególną uwagę. Istniejąca architektura jest zasobem materialnym, środowiskowym i społecznym. Jej wartość obejmuje także rzeczy trudniejsze do wycenienia: przyzwyczajenia mieszkańców, ciągłość użytkowania, rozpoznawalność sąsiedztwa. Gdy budynek znika, nie wszystko można odzyskać w kolejnej realizacji, nawet bardzo dobrze zaprojektowanej. Zachowanie również nie daje automatycznej gwarancji sukcesu. Można starannie odnowić fasadę i pozostawić za nią przestrzeń, na którą nikogo nie stać. Można uratować fabrykę, a jednocześnie odciąć ją od miasta. Można wreszcie powoływać się na ochronę dziedzictwa, utrzymując obiekt w stanie, który uniemożliwia jego dalsze użytkowanie. Praca z istniejącą architekturą wymaga rozstrzygnięć znacznie poważniejszych niż wybór między historycznym detalem a współczesnym dodatkiem.

 

Europa przestaje zaczynać od zera

 

W analizie shortlisty EUmies Awards 2026 opublikowanej na ARCHISNOB pisałem o Europie nasyconej zabudową, która coraz wyraźniej dostrzega konieczność pracy z tym, co już powstało. Według przywołanego w tekście zestawienia 21 z 40 projektów krótkiej listy stanowiły realizacje regeneracyjne, wykorzystujące istniejącą substancję. Ta proporcja pokazuje znaczenie adaptacji i przekształceń w dzisiejszej ocenie jakości architektury.  Wynik tegorocznej nagrody dodatkowo wzmacnia tę obserwację. Główne wyróżnienie EUmies Awards 2026 otrzymała przebudowa Palais des Expositions w Charleroi, zaprojektowana przez AgwA oraz architecten jan de vylder inge vinck. Doceniono umiejętność rozpoznania potencjału istniejącego kompleksu i otwarcia go na nowe możliwości użytkowania. Traktuję ten wybór jako ważną deklarację dotyczącą ambicji naszego zawodu. Projektant może wykazać się odwagą także wtedy, gdy zachowuje konstrukcję, ogranicza zakres ingerencji albo rezygnuje z efektownego gestu. Wymaga to wiedzy i samodyscypliny, a czasem również gotowości, by zakwestionować oczekiwania inwestora.

Europa nadal potrzebuje mieszkań, szkół i infrastruktury. Nasycenie zabudową nie oznacza przecież, że wszyscy mają dostęp do odpowiedniej przestrzeni. Zobowiązuje jednak do dokładniejszego sprawdzania, gdzie i w jaki sposób należy inwestować. Pusty budynek oraz niezaspokojona potrzeba mogą istnieć obok siebie przez lata. Połączenie ich wymaga zarówno projektu, jak i decyzji właścicielskich, organizacyjnych oraz publicznych. Dlatego konserwacja, renowacja i adaptacja powinny zajmować centralne miejsce w rozmowie o przyszłości architektury. To w tych procesach spotykają się dziś pytania o zużycie zasobów, ekonomię inwestycji, dostępność i trwałość. Każdy zachowany budynek trzeba przy tym ocenić uczciwie: sprawdzić jego stan, koszty przystosowania i możliwości późniejszego utrzymania. Odpowiedzialność wymaga konkretów.

 

Siedemnaście lat podtrzymywania rozmowy

 

Konferencja „Między ortodoksją a kreacją” odbywa się od 2009 roku. Tegoroczna edycja będzie osiemnastą. Elżbieta i Adam Czyżewscy, prowadzący Agencję Autorską TRYGON, od kilkunastu lat współtworzą ją z partnerami instytucjonalnymi, konsekwentnie wracając do problemów ochrony, przekształcania i użytkowania istniejącej architektury. Warto docenić osobisty wysiłek, który stoi za taką ciągłością. Oddolne budowanie wydarzenia, pozyskiwanie partnerów i zapraszanie do wspólnego stołu ludzi o często sprzecznych interesach wymaga determinacji. Jeszcze większej wymaga ponawianie tej pracy przez kilkanaście lat. Zwłaszcza gdy przedmiotem rozmowy są procesy trudne, długotrwałe i pozbawione prostych rozwiązań. Bardzo cenię w działalności Czyżewskich właśnie tę wytrwałość. W środowisku architektonicznym łatwo ogłosić nowy temat. Znacznie trudniej konsekwentnie rozwijać go przez lata, sprawdzać kolejne realizacje i utrzymywać zainteresowanie sprawami, których nie da się zamknąć w atrakcyjnym haśle. Oni wykonują tę pracę, tworząc potrzebną przestrzeń wymiany doświadczeń.

Dzisiejsze zainteresowanie adaptacją pozwala tym wyraźniej dostrzec sens tej inicjatywy. Pytania, które towarzyszyły jej od początku, dotyczą teraz zasadniczych wyborów stojących przed całym zawodem: ile zmieniać, co zachować, jak finansować przekształcenia i w jaki sposób pogodzić ochronę wartości z dalszym życiem budynku.

 

Odnowiona fabryka to dopiero początek

 

Tegoroczne hasło, „Integracja starej i nowej architektury. Przyszłość przestrzeni społecznych”, pozwala wyjść poza ocenę pojedynczego obiektu. W Polsce szczególnie potrzebujemy rozmowy o tym, jak odnowione budynki łączą się z otoczeniem i co dają ludziom, którzy mieszkają obok. Dawne zakłady przemysłowe mają ogromną siłę przyciągania. Ich skala, konstrukcja i materia tworzą warunki, których trudno szukać w standardowej nowej zabudowie. Ta atrakcyjność może jednak przesłonić podstawowe pytania. Czy przez teren można swobodnie przejść? Czy znajdzie się tam miejsce na codzienne usługi? Czy można zostać bez konieczności zamawiania kawy albo kupowania biletu? Kto będzie odpowiadał za utrzymanie wspólnych przestrzeni?

Zapowiedziane prezentacje Fabryki Perun, elektrociepłowni Szombierki w Bytomiu dają okazję do postawienia tych pytań na konkretnych przykładach. W programie znalazły się również modernizacja siedziby BGK oraz Towarowa 22. Warto słuchać tych wystąpień z uwagą skierowaną zarówno na rozwiązania architektoniczne, jak i warunki, które umożliwiają ich realizację.

 

Słowo „rewitalizacja” bywa używane z dużą swobodą. Jego wiarygodność zaczyna się jednak tam, gdzie można wskazać poprawę warunków życia. Odnowiony obiekt powinien mieć przyszłość ekonomiczną, ale ocena przedsięwzięcia musi obejmować także jego wpływ na sąsiedztwo. Historyczna architektura wnosi do inwestycji konkretną wartość. Zasadne jest pytanie, jaka część tej wartości wraca do miasta.

 

Dziedzictwo wymaga precyzji

 

W programie ważne miejsce zajmują Pałac Saski, Pałac Brühla i Ogród Saski. To tematy, przy których szczególnie potrzebujemy rozróżnienia między ochroną zachowanej materii a rekonstrukcją utraconej formy. Oba działania mają odmienne podstawy i konsekwencje. Nie powinniśmy uzasadniać ich tym samym zestawem argumentów. Wystąpienia dotyczące badań archeologicznych i rekonstrukcji rzeźb Pałacu Brühla pozwolą przyjrzeć się wiedzy, na której opierają się decyzje projektowe. Dyskusja o Ogrodzie Saskim dotknie natomiast przestrzeni istniejącej i użytkowanej, której wartość tworzą jednocześnie historia, przyroda oraz codzienna obecność mieszkańców. W tym przypadku przyszłość oznacza także odpowiedzialność za drzewa, warunki odpoczynku i dostępność. Projektowanie w historycznym otoczeniu musi uwzględniać zmiany klimatu oraz potrzeby współczesnych użytkowników. Ochrona dziedzictwa powinna umożliwiać dalsze korzystanie z miejsca, z poszanowaniem jego wartości. Właśnie dlatego potrzebna jest rozmowa, w której uczestniczą architekci, konserwatorzy, inwestorzy, prawnicy i przedstawiciele administracji. Żadna z tych grup nie rozstrzygnie samodzielnie wszystkich problemów. Każda powinna jednak umieć wyjaśnić skutki własnych decyzji.

 

Warto przyjść z trudnymi pytaniami

 

Na Foksal warto pojawić się po to, aby skonfrontować przekonania z doświadczeniem osób pracujących przy konkretnych przedsięwzięciach. Zapytać o kompromisy, koszty, ograniczenia i rozwiązania, które sprawdziły się w praktyce. Prezentacja realizacji nabiera znaczenia wtedy, gdy pozwala zrozumieć również proces jej powstawania.

Czyżewscy od lat podtrzymują warunki do takiej rozmowy. Ich konsekwencja zasługuje na uznanie i na obecność. Szczególnie teraz, gdy praca z istniejącą zabudową staje się jednym z najważniejszych sprawdzianów zawodowej dojrzałości.

Przez lata pytaliśmy architektów, co jeszcze potrafią zbudować. Dziś powinniśmy równie stanowczo pytać, co potrafią ocalić, przystosować i udostępnić. O jakości architektury coraz częściej będzie świadczyć to, jaką przyszłość zapewni temu, co odziedziczyliśmy.

 

Informacje o wydarzeniu

XVIII konferencja konserwatorsko-architektoniczna „Między ortodoksją a kreacją”
Temat: „Integracja starej i nowej architektury. Przyszłość przestrzeni społecznych”
Termin: 18–19 listopada 2026 roku
Miejsce: Pawilon SARP, ul. Foksal 2, Warszawa, oraz transmisja online
Udział: bezpłatny
Zgłoszenia: konferencje.trygon@gmail.com

Organizatorzy: Stowarzyszenie Architektów Polskich SARP, Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, Agencja Autorska TRYGON oraz Oddział Warszawski SARP.

Honorowy patronat: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie. Informacje o transmisji zostaną udostępnione na stronach organizatorów. 

 

Pełny program konferencji

Poniższy program odpowiada przesłanemu przez organizatorów plikowi PDF.

18 listopada 2026, środa

9.45–10.15 | Rejestracja uczestników

Przekazanie materiałów, kawa i herbata.

10.15–11.30 | Uroczysta inauguracja i wykłady inauguracyjne

Otwarcie konferencji: Marek Chrobak, prezes SARP, oraz Elżbieta Czyżewska, TRYGON.

• Łukasz Mieszkowski, dyrektor NIAiU: „S. palimpsest” – ewolucja kulturowego wymiaru miejsc pamięci.
• Marcin Dawidowicz, Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków: Dziedzictwo kulturowe jako narzędzie zmian społecznych – od doktryny konserwatorskiej do praktyki.
• Maksymilian Cherka, Uniwersytet Warszawski, radca prawny: Źródła prawa ochrony zabytków jako podstawa „konserwacji” lub „zmiany”.

11.30–14.30 | Część pierwsza

Najciekawsze projekty, realizacje i adaptacje konserwatorskie. Architektura w ścisłej strefie konserwatorskiej 2025–2026.

• Luiza Grunwald, Natalia Paszkowska, Michał Bogusławski: Rewitalizacja Fabryki Perun. Nowa miejska przestrzeń oparta na historii miejsca.
• Piotr Grochowski: Elektrociepłownia Szombierki w Bytomiu, Elektrociepłownia Zabrze – przykłady wielkiego potencjału przestrzeni poindustrialnych na Górnym Śląsku.
• Radosław Milczarski: Modernizacja Banku BGK: architektoniczna ciągłość i artykulacja znaczenia.
• Przemysław Rechnio: Światło w przestrzeniach społecznych.

14.30–15.30 | Przerwa obiadowa

15.30–18.30 | Część druga

Najciekawsze projekty, realizacje i adaptacje konserwatorskie. Architektura w ścisłej strefie konserwatorskiej 2025–2026.

• Jerzy Bogusławski: Studium symbiozy.
• Jerzy Majewski: Nowe życie w starych murach, czyli rewitalizacja kompleksów dawnych zespołów koszar, zakładów przemysłowych czy zdegradowanych kwartałów miejskich.
• Łukasz Morgaś: Dobra energia w dobrej architekturze.
• Przemo Łukasik: Integracja – interakcja.

Dyskusja podsumowująca pierwszy dzień konferencji

Prowadzenie: Mariusz Ścisło.
Uczestnicy: Łukasz Mieszkowski, Piotr Grochowski, Marek Chrobak, Luiza Grunwald, Radosław Milczarski.

19 listopada 2026, czwartek

8.30–9.30 | Spacer varsavianistyczny po Ogrodzie Saskim

Spacer po historycznym sąsiedztwie odbudowywanych pałaców Saskiego i Brühla. Oprowadza Marta Gawryluk.

10.30–12.30 | Część pierwsza: Pałac Saski, Pałac Brühla, Ogród Saski

• Grzegorz Pyzikiewicz: Pałac Brühla w Warszawie: znaczenie badań archeologicznych dla prac projektowych.
• Grzegorz Niemyjski: Rekonstrukcja rzeźb do Pałacu Brühla w Warszawie: między odtwarzaniem i tworzeniem.
• Dyskusja o przyszłości Ogrodu Saskiego. Wstęp i prowadzenie: Adam Czyżewski. Uczestnicy: Dorota Rudawa, Ewa Zaraś, Adrian Sobieszczański, Olga Rosłoń-Skalińska.

12.30–13.00 | Przerwa kawowa

13.00–14.30 | Prezentacje

• Maciej Rydz: Towarowa 22. Zaprojektowana wokół ogrodu miasta przyszłości.
• Łukasz Konarzewski, Tomasz Konior: Pałac w Koniecpolu – sztuka kompromisu czy odwaga kreacji.
• Jerzy Uścinowicz: Nowe życie upadłej materii. Architektura i sztuka dialogu.

14.30–15.30 | Przerwa obiadowa

15.30–18.00 | Część druga

• Urszula Madeja-Kulecka: Skok w przestrzeń, by świat był obrazem. Formy rzeźbiarskie w przestrzeni Elbląga.
• Piotr Gadomski, Wojciech Gadomski: Upamiętnienie terenu dawnego cmentarza ewangelickiego wraz z budową węzła przesiadkowego Olsztyn – Śródmieście.

Dyskusja podsumowująca drugi dzień konferencji

Prowadzenie: Jerzy Grochulski.
Uczestnicy: Michał Krasucki, Piotr Bujnowski, Katarzyna Wiśniewska, Jerzy Uścinowicz, Małgorzata Marczyk-Pyrka.

18.30 | Podsumowanie i zakończenie konferencji

Wydarzenie towarzyszące: pokaz fotografii Izabeli Maciusowicz „Miasta. Ludzie. Relacje.”