Skóra, która pamięta. Izabela Chamczyk i „La peau” w Brukseli

Anna Domin

 

Czy sztuka powinna opierać się upływowi czasu, czy przeciwnie – może uczynić go częścią swojego istnienia? Izabela Chamczyk od lat podważa nasze przyzwyczajenia dotyczące malarstwa. Jej najnowsza wystawa „La peau”, prezentowana od 5 listopada 2026 roku w brukselskiej Galerii Art Base, jest kolejnym etapem tych poszukiwań. Tym razem artystka przygląda się skórze jako granicy, miejscu kontaktu i powierzchni, na której zapisują się nasze doświadczenia. Opowiada o tym poprzez kilkanaście obrazów performatywnych, które nieustannie się zmieniają, oraz performance „Skin Traces”, podczas którego dotyk i obecność uczestników pozostawią materialny ślad na tkaninie.

 

 

Izabela Chamczyk, urodzona w 1980 roku w Częstochowie, jest malarką, performerką i artystką wideo. W 2009 roku ukończyła z wyróżnieniem Akademię Sztuk Pięknych we Wrocławiu, studiowała również w pracowni Dominika Lejmana na poznańskiej ASP. Jej prace prezentowano między innymi w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Galerii Foksal, Miejscu Projektów Zachęty, Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu, a także podczas wystaw i festiwali zagranicznych. Jest trzykrotną stypendystką Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a jej prace znajdują się w kolekcjach muzealnych i prywatnych. Jednak w przypadku Chamczyk ważniejsza od listy instytucji jest konsekwencja, z jaką rozwija własny język artystyczny. Interesuje ją malarstwo, które nie kończy się w chwili odłożenia pędzla – rozumiane jako proces, działanie i doświadczenie, w którym materia nie jest jedynie narzędziem, ale staje się aktywnym uczestnikiem procesu twórczego. Artystka posługuje się pojęciem „malarstwa performatywnego”, łącząc tradycyjne medium z działaniami rozgrywającymi się w czasie. W jej twórczości powracają zagadnienia cielesności, emocji, seksualności, relacji międzyludzkich i społecznych oczekiwań wobec kobiet. Nie unika konfrontacji z publicznością ani sytuacji, w których odbiorca przestaje być wyłącznie obserwatorem. Dobrym przykładem jest realizowana w 2013 roku „Wojna dwunastomiesięczna”, cykl działań i wystaw, w których Chamczyk mierzyła się z materią, własnymi ograniczeniami i samą definicją malarstwa. Istotne było nie tylko to, co powstawało, ale również sposób, w jaki dzieło podlegało zmianom. W jej praktyce przypadek, niedoskonałość czy nieprzewidywalność nie muszą oznaczać błędu. Mogą stać się wartością. Wystawa „La peau” rozwija te poszukiwania, przenosząc uwagę na cielesność, pamięć i relacje z drugim człowiekiem.

 

Skóra jako granica

 

Skóra jest naszym największym organem, ale też jednym z najbardziej oczywistych i jednocześnie najbardziej złożonych elementów ludzkiego ciała. Chroni nas, reaguje na temperaturę, dotyk i ból. Oddziela od otoczenia, a równocześnie umożliwia kontakt z drugim człowiekiem. Jest również nośnikiem pamięci. Zapisują się na niej doświadczenia, choroby, blizny i zmarszczki. W kulturze przyzwyczajonej do nieustannego poprawiania, wygładzania i odmładzania ciała skóra staje się też przedmiotem kontroli. Chcemy zatrzymać zachodzące w niej zmiany, choć przecież to właśnie one są dowodem naszego życia. Ten paradoks wydaje mi się jednym z najciekawszych punktów wyjścia do interpretacji wystawy Chamczyk. Francuskie słowo peau oznacza skórę, ale może odnosić się również do zewnętrznej powłoki, warstwy oddzielającej wnętrze od otoczenia. Artystka wykorzystuje tę wieloznaczność, przenosząc właściwości ludzkiej skóry na powierzchnię obrazu. Nie chodzi jednak o przedstawianie ciała. Jej malarstwo pozostaje abstrakcyjne. To sama materia zaczyna przypominać żywy organizm.

 

 

OSACZAJĄCE, farba akrylowa, nitro, żywica epoksydowa na płótnie, 50+5×40+7×7+7cm, 2022, fot. Izabela Chamczyk

PIĘKNOTA, farba alkidowa, nitro na płótnie, 30+7x24cm, 2022,  fot. Izabela Chamczyk

 

Obraz, który nie chce zastygnąć

 

Przyzwyczailiśmy się do myślenia o obrazie jako o dziele zamkniętym. Artysta kończy pracę, obraz trafia do galerii, muzeum albo prywatnej kolekcji. Od tej chwili powinien zachować swój wygląd, a każda zmiana bywa traktowana jako zagrożenie dla jego pierwotnej formy. Chamczyk proponuje coś zupełnie innego. Jej obrazy pokryte są grubymi warstwami farby, które pęcznieją, zwisają, rozlewają się, pękają i zapadają. Powierzchnia przestaje być płaska i przewidywalna. Co istotne, proces ten nie kończy się wraz z ukończeniem pracy. Materia nadal wysycha, marszczy się, odkształca i poddaje działaniu grawitacji. W tym podejściu dostrzegam coś więcej niż eksperyment formalny. Chamczyk podważa nasze przywiązanie do trwałości i przekonanie, że wartość dzieła sztuki wiąże się z możliwością zachowania go w niezmienionej postaci. Jej malarstwo nie próbuje zatrzymać czasu. Pozwala mu działać. To interesujące również w szerszym, filozoficznym kontekście. Od wieków próbujemy utrwalać rzeczywistość w obrazach, na fotografiach, w archiwach, a dziś także w cyfrowych zapisach. Chcemy zachować to, co przemija. Tymczasem Chamczyk pokazuje, że zmiana nie musi być zaprzeczeniem trwałości. Może być jej naturalną konsekwencją. Jej obrazy nie tyle przedstawiają przemijanie, ile same mu podlegają.

 

Malarstwo, które angażuje ciało

 

Na wystawie „La peau” zaprezentowanych zostanie kilkanaście obrazów o zróżnicowanych formatach: od niewielkich prac o wymiarach 12 × 14 cm po większe, mierzące 100 × 70 cm. Ta różnica skali wpływa na sposób odbioru dzieł. Mały obraz wymaga zbliżenia, skupienia na detalu, niemal intymnego kontaktu z powierzchnią. Większy pozwala dostrzec ciężar materii, jej strukturę i przestrzenność. Reliefowe, organiczne formy wywołują skojarzenia z ludzką skórą, tkankami, fałdami i procesami biologicznymi. Trudno patrzeć na nie wyłącznie w kategoriach kompozycji czy koloru. Uruchamiają również wyobraźnię dotykową. Dzisiaj znaczną część sztuki poznajemy za pośrednictwem ekranów. Oglądamy wystawy w mediach społecznościowych, kolekcjonujemy fotografie dzieł, niejednokrotnie zanim jeszcze zobaczymy je na żywo. Tymczasem malarstwo Chamczyk przypomina, że fizyczna obecność wobec dzieła nadal ma znaczenie. Zdjęcie może pokazać jego formę, ale nie odda w pełni przestrzenności, skali czy relacji między powierzchnią obrazu a ciałem odbiorcy. W tym sensie „La peau” jest również wystawą o doświadczeniu sztuki. O tym, że patrzenie nie zawsze wystarcza.

 

Galeria jako przestrzeń doświadczenia

 

Nie bez znaczenia pozostaje miejsce prezentacji. Brukselska Galeria Art Base łączy sztuki wizualne z muzyką i performansem, otwierając przestrzeń dla działań wykraczających poza tradycyjny model wystawienniczy. W przypadku Chamczyk jest to szczególnie istotne. Jej twórczość rozwija się na styku różnych mediów, a granica między obrazem, obiektem i działaniem pozostaje płynna. W „La peau” galeria staje się więc nie tylko miejscem ekspozycji, ale również przestrzenią spotkania. Obecność publiczności i jej relacja z dziełami są częścią doświadczenia, które proponuje artystka.

 

„Skin Traces”. Dotyk, zgoda i granice

 

Ważną częścią wystawy ma być performance „Skin Traces”, w którym Chamczyk rozwija temat skóry jako granicy między jednostką a światem. Przestrzeń galerii zostanie podzielona dużą, niemal przezroczystą tkaniną. Po jednej stronie znajdzie się artystka, po drugiej publiczność. Materiał będzie pełnił funkcję symbolicznej drugiej skóry – oddzielającej, ale jednocześnie umożliwiającej kontakt. Podczas działania Chamczyk pomaluje swoje ciało płynnym różem do policzków, a następnie zacznie dotykać tkaniny, pozostawiając na niej ślady. W dalszej części spróbuje nawiązać kontakt z publicznością przez materiał. Każdy taki gest będzie wymagał zgody drugiej osoby. Ten pozornie prosty pomysł otwiera kilka istotnych tematów. Pierwszym jest kobiece ciało i sposób, w jaki funkcjonuje ono w kulturze. Róż do policzków, kosmetyk kojarzony z upiększaniem, młodością i tradycyjnie rozumianą kobiecością, zostaje pozbawiony swojej pierwotnej funkcji. Nie służy już poprawianiu wyglądu. Staje się narzędziem działania artystycznego, materiałem pozostawiającym ślad. To interesujące odwrócenie znaczeń. Produkt, który ma pomagać dostosować ciało do określonych oczekiwań estetycznych, zostaje wykorzystany do pokazania jego obecności i fizyczności, bez konieczności podporządkowania się tym oczekiwaniom. Drugim, być może jeszcze ważniejszym tematem, jest zgoda na dotyk. W codziennym życiu rzadko zastanawiamy się nad tym, jak wiele naszych relacji opiera się na przekraczaniu fizycznych i emocjonalnych granic. Nie zawsze robimy to świadomie. Nie zawsze pytamy, czy druga osoba tego chce. Chamczyk wprowadza zgodę jako warunek uczestnictwa w działaniu. Kontakt nie jest czymś oczywistym ani automatycznym. Musi zostać zaakceptowany przez obie strony. W tym miejscu performance nabiera dla mnie szczególnego znaczenia. Nie chodzi już wyłącznie o fizyczny dotyk, ale o relacje międzyludzkie, odpowiedzialność i szacunek dla autonomii drugiego człowieka. Tkanina, która początkowo oddziela artystkę od publiczności, stopniowo zacznie pokrywać się śladami ich kontaktu. Stanie się wspólnym obrazem, zapisem obecności wielu osób. Granica nie zostaje zniesiona. Zmienia się natomiast jej znaczenie. Przestaje być wyłącznie przeszkodą, a staje się przestrzenią świadomego spotkania.

 

Malarstwo jako pozostałość po rzeczywistości

 

Po zakończeniu performance pozostanie tkanina. Obiekt, który będzie jednocześnie dziełem sztuki i materialnym zapisem wydarzenia. To rozwiązanie dobrze wpisuje się w wieloletnie zainteresowania Chamczyk. Już w 2009 roku jej praca dyplomowa na Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu nosiła tytuł „Malarstwo jako pozostałość po rzeczywistości”. W tym sformułowaniu można odnaleźć jeden z najważniejszych kluczy do zrozumienia jej twórczości. Obraz nie musi być wyłącznie wynikiem świadomego komponowania formy. Może powstawać jako rezultat działania, spotkania, emocji czy fizycznego kontaktu z materią. Dzieło powstałe w „Skin Traces” nie będzie więc jedynie przedmiotem stworzonym przez artystkę. Powstanie dzięki obecności innych ludzi i ich decyzji o uczestnictwie. To również interesujące przesunięcie w rozumieniu autorstwa. Chamczyk inicjuje sytuację, określa jej zasady i nadaje jej znaczenie, ale ostateczny wygląd dzieła zależy także od publiczności. W ten sposób malarstwo staje się zapisem relacji. Nie tylko między artystką a materiałem, lecz także między ludźmi.

 

Ślady, których nie da się zatrzymać

 

W twórczości Chamczyk najbardziej interesuje mnie zgoda na nietrwałość. Na to, że materia nie musi pozostawać doskonała, zmiana nie zawsze oznacza stratę, a ślad może być równie ważny jak samo wydarzenie. „La peau” można więc odczytać nie tylko jako wystawę o cielesności, ale również jako opowieść o naszej potrzebie kontroli – nad własnym wyglądem, czasem, relacjami, a nawet nad sztuką. Chamczyk nie próbuje zatrzymać tego, co nieuchronne. Przeciwnie, czyni ze zmiany istotę swojej twórczości. I być może właśnie w tym tkwi jej największa siła.

 

Izabela Chamczyk – „La peau”
Galeria Art Base, Bruksela
5 listopada 2026 – 11 stycznia 2027
W ramach wystawy: performance „Skin Traces”